Nieuw kantoorgebouw Archipelago: Lowtech, leefbaar, leerzaam

Archipelago bouwde zijn nieuwe kantoor aan de Diestsestraat 207 in Leuven, op een plek waar vroeger vooral verharding, garageboxen en afgesloten achterkanten het beeld bepaalden. Vandaag is die site omgevormd tot een gemengd binnenstedelijk project met woningen, werkplekken en een groen binnengebied. Het kantoor maakt deel uit van die bredere herontwikkeling en is opgevat als een schakel tussen de drukke winkelstraat en de rustige tuinzone achteraan. Aan de straatkant sluit het project aan bij het bestaande stadsbeeld, maar binnenin opent het zich naar een patio en een groene binnentuin. Die opzet maakt het gebouw opvallend helder in gebruik: vooraan stedelijk en toegankelijk, achteraan rustiger en groener. Het gelijkvloers en de doorgang naar achter zorgen ervoor dat het bouwblok opnieuw doorwaadbaar en leesbaar wordt, in plaats van afgesloten en naar binnen gekeerd. “Die openheid is een basisprincipe van het project”, duidt Joost Declercq, partner en directeur R&I bij Archipelago. “Het gebouw wil een plek zijn die verbinding en doorstroming mogelijk maakt tussen straat en tuin. Dat binnengebied is onthard en vergroend. De bomen, de infiltratie en het hergebruik van regenwater zorgen niet alleen voor leefkwaliteit, maar ook voor een koeler microklimaat in een dichtbebouwde stedelijke situatie. Dat was een essentieel uitgangspunt voor ons laboconcept. Het vergroende binnengebied is geen decor, maar een werkend onderdeel van het project.”

Eerst de vraag verlagen…

Archipelago maakte voor het Leuvense kantoor bewust de keuze om een paar stappen terug te zetten en te gaan voor een lowtech oplossing, met zoveel mogelijk passieve koeling aangestuurd op basis van data. “De kern van het experiment is onderzoeken of we met minder complexiteit, minder installaties en minder verborgen materiaalimpact toch een comfortabel en bruikbaar gebouw krijgen. We willen in essentie dus onderzoeken of comfort ook daadwerkelijk complexe techniek vereist. Die vraag is actueel gezien het opwarmende klimaat. We proberen ze hier te beantwoorden in reële omstandigheden, met medewerkers, wisselende bezetting, zomerpieken en alle dagelijkse gebruiksrealiteit erbij”, vertelt Joost Declercq.

De essentie van het labo-aspect zit in de sufficiëntie-ontwerpstrategie. Archipelago probeert de behoefte aan koeling niet op te lossen met meer installaties, maar eerst door de koelvraag zelf drastisch te verkleinen. “Dat gebeurt met zichtbare thermische massa in structuur en gevel, met een doordachte oriëntatie van de beglazing, geïntegreerde zonwering en een uitgewerkt concept van natuurlijke koeling via ventilatie. Nachtventilatie koelt de massa af, zodat temperatuurpieken overdag worden afgevlakt”, vervolgt Joost Declercq.

… dan techniek inzetten

Die redenering sluit aan bij Declercqs bredere visie op lowtech bouwen. In zijn onderzoekswerk stelt hij dat de architecturale opvatting van een gebouw al het grootste deel van de storende klimaatinvloeden moet opvangen. Vandaar dat kwalitatieve daglichttoetreding, thermische massa en natuurlijke ventilatie voor hem de eerste stap zijn in het ontwerpconcept. Pas daarna komt de vraag welke techniek nog werkelijk nodig is. Archipelago onderzocht dat grondig met behulp van simulaties. “Uit de resultaten leren we dat de koelvraag met meer dan 80% kan dalen in vergelijking met een standaardkantoor. Zelfs in extreme klimaatscenario’s blijft nog een reductie van ongeveer 60% haalbaar. Dit toont aan dat vraagreductie geen theoretisch ideaal is, maar een ontwerpstrategie met meetbaar effect.”

Minder warmte produceren

Naast de gebouwschil keek Archipelago ook naar wat intern warmte veroorzaakt. Ook daar is de regel de koelvraag beperken voor er techniek aan te pas komt. Joost Declercq illustreert: “In de werkruimtes hebben we geen klassieke pc-opstellingen. Onze medewerkers werken met lichte laptops en schermen, terwijl de werkcomputers in een apart lokaal staan. Zo vermijden we dat warmte zich in het kantoor zelf opstapelt. De warmte in het computerlokaal gebruiken we in de koele maanden om bij te verwarmen. In de warme maanden voeren we die rechtstreeks af.”

Een andere vernuftige oplossing om zware koelsystemen te vermijden zijn plafondventilatoren. “Die werden niet louter als standaardoplossing toegevoegd, maar ook als experiment ingezet. Daarbij bleek dat niet per se de grootste ruimtes het snelst opwarmen, maar vaak kleinere plekken waar warmte zich sneller opstapelt. Net daarin zit de les: wie goed kijkt naar waar het comfortprobleem echt zit, hoeft niet automatisch naar zwaardere koeling te grijpen. Met plafondventilatoren kan de lucht lokaal in beweging worden gebracht, waardoor gebruikers meer comfort ervaren zonder dat de temperatuur in het hele gebouw sterk naar beneden moet.”

Thermal landscaping

Een andere bewuste ontwerpstrategie is het toepassen van thermal landscaping. “Het gebouw is niet opgevat als een volledig homogeen geklimatiseerde werkplek, maar als een omgeving met natuurlijk variërende temperatuurverschillen tussen verschillende zones. Medewerkers reserveren hun werkplek vooraf via een app en weten op basis van hun ervaring met het gebouw welke plekken het best aansluiten bij hun persoonlijke comfortgevoel. Zo verschuift het comfortmodel van één uniforme norm naar een systeem van keuzevrijheid en ruimtelijke differentiatie. Niet iedereen hoeft zich overal even goed te voelen, zolang gebruikers maar kunnen kiezen voor een plek die past bij hun noden of activiteit. Dat maakt thermal landscaping tot een wezenlijk onderdeel van het comfortconcept achter het gebouw en sluit ook aan bij het concept van thermische sufficiëntie dat we hier toegepast hebben”, zegt Joost Declercq. Die comfortstrategie hangt nauw samen met de manier waarop natuurlijke ventilatie in het gebouw is ingezet. Dankzij openende ramen en een doordacht ventilatieconcept blijft niet alleen de nood aan klassieke koeling beperkt, ook de beleving van de werkplek verandert. Declercq wijst erop dat gebruikers net die open relatie met buiten sterk waarderen: “De gevel is geen harde grens, maar een poreuze overgang waar lucht, geluid en omgeving voelbaar blijven. Medewerkers voelen een bries en horen vogels terwijl ze werken. Daardoor wordt het binnenklimaat niet alleen minder afhankelijk van klassieke koeling, maar ook aangenamer in gebruik. Dat gebruikers het contact met buiten missen wanneer het gebouw op warme dagen gesloten wordt gehouden, zegt veel over die meerwaarde.”

Techniek als vangnet

De lowtech-opvatting betekent niet dat het Archipelagokantoor volledig zonder installaties functioneert. “Er is wel degelijk een reversibele warmtepomp voorzien voor verwarming en voor piek- of topkoeling via klimaatplafonds”, verduidelijkt Joost Declercq. “Maar die techniek is hier niet de ruggengraat van het comfortconcept — ze is een vangnet voor extreme omstandigheden.” De installaties zijn bovendien bewust eenvoudig gehouden: zichtbaar, toegankelijk en onderhoudsvriendelijk. Joost Declercq plaatst dit in een bredere sectorale discussie. Technische installaties hebben een aanzienlijk aandeel in de verborgen milieu-impact van gebouwen. Wie de vraag eerst architecturaal beperkt, verlaagt dus niet alleen het energieverbruik in gebruik, maar ook de materiaalimpact die samenhangt met een zwaar technisch concept. Een niet onbelangrijk gegeven met het aangekondigde M-peil, de norm die de materiaalgebonden milieu-impact zal reguleren.

Leeromgeving voor de sector

De eerste lessen uit het gebouw zijn voorlopig vooral subjectief — bijkomende monitoring is in voorbereiding — maar de vroege ervaringen zijn veelzeggend. “De algemene tevredenheid ligt hoger dan verwacht, de installaties draaien op laag vermogen en zelfs een storing bevestigde dat het gebouw zonder intensief technisch ingrijpen robuuster presteerde dan velen vooraf aannamen”, geeft Joost Declercq mee. 

Archipelago Leuven is daarmee meer dan een duurzaam kantoor: het is een tastbaar praktijkvoorbeeld dat toont hoe een gebouw eerst als gebouw kan presteren en pas daarna als machine. Joost Declercq formuleert het zelf niet als een pleidooi tegen techniek, maar als een pleidooi voor een andere volgorde: eerst storende invloeden architecturaal opvangen, interne warmtelasten terugdringen en het gebruik realistisch inschatten — en pas daarna bepalen welke techniek nog nodig is. Het Leuvense kantoor maakt die redenering zichtbaar, bruikbaar en bespreekbaar.