Afwijken van oude BPA’s: artikel 4.4.9/1 VCRO op de helling?
Sinds 2017 kan de vergunningverlenende overheid op grond van artikel 4.4.9/1 VCRO afwijken van de stedenbouwkundige voorschriften van een bijzonder plan van aanleg (BPA) dat ouder is dan vijftien jaar. De Raad voor Vergunningsbetwistingen zet de regeling op de helling: op 8 oktober 2026 legde de Raad de grondwettigheid ervan immers voor aan het Grondwettelijk Hof. (1)
Binnen heel wat verouderde BPA’s is artikel 4.4.9/1 VCRO de snelste – en soms de enige realistische – weg om een verdichtingsproject vergund te krijgen zonder eerst een planningsproces te doorlopen. Die mogelijkheid dreigen vergunningsaanvragers nu dus te verliezen. Hieronder zetten we de draagwijdte van de bepaling, de vragen die nu voorliggen en de mogelijke gevolgen voor de praktijk op een rij.
Een afwijkingsmogelijkheid voor verouderde BPA’s. Artikel 4.4.9/1 VCRO werd ingevoerd bij decreet van 8 december 2017. De decreetgever wilde het ruimtelijk rendement van de bestaande bebouwde ruimte verhogen en zo de druk op de open ruimte verminderen. Veel BPA’s bevatten immers “inmiddels voorbijgestreefde voorschriften” die verdichting in de weg staan, terwijl de herziening van die plannen een kostelijke en langdurige procedure vergt.
De afwijkingsmogelijkheid is wel aan grenzen gebonden. Het BPA moet ouder zijn dan vijftien jaar op het ogenblik van de indiening van de aanvraag. Van voorschriften over wegenis, openbaar groen en erfgoedwaarden kan niet worden afgeweken. Bovendien geldt de regeling enkel voor voorschriften die een aanvulling vormen op limitatief opgesomde ‘harde’ gewestplanbestemmingen, zoals woongebied of industriegebied. Elke aanvraag tot afwijking wordt aan een openbaar onderzoek onderworpen, en de gemeenteraad kan de toepassing van de regeling voor een bepaald BPA gemotiveerd uitsluiten.
Nog maar net verruimd door de Raad van State. Precies die voorwaarde van een ‘aanvullend’ BPA maakte de bepaling in de praktijk lange tijd weinig bruikbaar. De Raad voor Vergunningsbetwistingen beschouwde een BPA als één en ondeelbaar: zodra een (klein) deel van het plangebied afweek van het gewestplan, gold het hele BPA als afwijkend en kon artikel 4.4.9/1 VCRO niet worden toegepast. In een cassatiearrest van 26 mei 2025 trok de Raad van State daar – gelukkig – een streep door (2). Volgens de Raad volgt noch uit de tekst van de bepaling, noch uit de parlementaire voorbereiding dat het BPA in zijn geheel aanvullend moet zijn op het gewestplan. Aanvullende en afwijkende voorschriften van eenzelfde BPA kunnen afzonderlijk worden beoordeeld, tenzij ze vanuit het opzet en de economie van het plan niet van elkaar te scheiden zijn. Daarmee werd de afwijkingsmogelijkheid voor veel meer BPA’s inzetbaar.
Een woontoren aan de zeedijk van Blankenberge. Het dossier dat nu tot de prejudiciële vraag heeft geleid, betreft een omgevingsvergunning voor een meergezinswoning op de site van het voormalige hotel Petit Rouge in Blankenberge. Het project omvat een toren van 22 bouwlagen met 156 wooneenheden en handelsruimtes op het gelijkvloers. Met toepassing van artikel 4.4.9/1 VCRO wijkt de vergunning op meerdere punten af van het geldende BPA, onder meer wat de bouwhoogte, de inplanting, de bestemming en de bouwdiepte betreft. Omwonenden en uitbaters van nabijgelegen handelszaken vorderen de vernietiging van de vergunning en vroegen de Raad om de grondwettigheid van de bepaling zelf aan het Grondwettelijk Hof voor te leggen.
Twee vragen voorgelegd aan het Grondwettelijk Hof. Een eerste vraag betreft het standstill-beginsel van artikel 23 van de Grondwet, dat de decreetgever verbiedt het beschermingsniveau van het recht op een gezond leefmilieu aanzienlijk te verminderen zonder dat daartoe redenen van algemeen belang bestaan.
Een tweede vraag betreft het gelijkheidsbeginsel (artikelen 10 en 11 van de Grondwet). Is het verantwoord dat wie zich binnen een BPA van meer dan vijftien jaar oud bevindt, anders wordt behandeld dan wie zich binnen een jonger BPA of een RUP bevindt? De decreetgever koos voor de termijn van vijftien jaar naar analogie met de regeling voor verkavelingsvoorschriften, omwille van een “eenvormige en transparante” grens. Het Grondwettelijk Hof aanvaardde die termijn voor verkavelingen in 2021 (3). Daar was de termijn echter gekoppeld aan de vervalregeling voor verkavelingen met wegenaanleg. Voor BPA’s ziet de Raad in de regelgeving geen vergelijkbaar aanknopingspunt.
Wat betekent dit voor de praktijk? Het stellen van een prejudiciële vraag betekent niet dat de Raad de bepaling ongrondwettig acht. Een rechtscollege is in beginsel verplicht een opgeworpen prejudiciële vraag te stellen, behoudens in de uitzonderingsgevallen die de bijzondere wet op het Grondwettelijk Hof opsomt. Dat de Raad zelf het ontbreken van een aanknopingspunt voor de termijn van vijftien jaar aanstipt, toont wel aan dat de vraag niet zonder voorwerp is. In afwachting van het antwoord van het Hof blijft artikel 4.4.9/1 VCRO gewoon van kracht en kunnen vergunningverlenende overheden de bepaling blijven toepassen.
Toch is voorzichtigheid geboden. Vergunningen die op de afwijkingsmogelijkheid steunen, dragen voortaan een bijkomend juridisch risico. In nieuwe beroepen zal dezelfde grief allicht worden opgeworpen, en het valt niet uit te sluiten dat de behandeling van die zaken eveneens wordt aangehouden tot het Hof uitspraak heeft gedaan. Stelt het Hof een ongrondwettigheid vast, dan zal de bepaling in hangende procedures moeilijk nog als rechtsgrond kunnen dienen. Voor lopende en geplande aanvragen is het daarom raadzaam om na te gaan of het project ook zonder beroep op artikel 4.4.9/1 VCRO vergunbaar is en om dat risico mee te nemen in de timing en in de contractuele afspraken. Of de bepaling de toets doorstaat, valt immers nog af te wachten.
1. RvVb 8 oktober 2026, nrs. RVVB-2627-0109 en RVVB-2627-0110. Zie ook het persbericht van de Dienst van de Bestuursrechtscolleges.
2. RvS 26 mei 2025, nr. 263.417.
3. GwH 16 september 2021, nr. 115/2021, B.16.3 en B.16.4.