Ambitieuze plannen voor de Vlaamse waterwegen

Bouwkroniek: Wanneer we over de Vlaamse waterwegen spreken, over wat hebben we het dan precies?

Filip Boelaert: “De meeste mensen beseffen niet hoe omvangrijk de Vlaamse waterwegen zijn. Het is een infrastructuurnetwerk met meer dan 1.000 kilometer bevaarbare waterwegen, zo’n 800 bruggen, 131 sluizen en 73 stuwen (installaties waarmee het waterpeil wordt geregeld – nvdr). Daarnaast zijn er natuurlijk nog heel wat andere kunstwerken, kaaimuren, oevers en technische installaties. Het motto ‘onbekend is onbemind’ is hier bijzonder goed van toepassing. Weinigen beseffen bijvoorbeeld dat ongeveer twee derde van de Vlaamse gemeenten door een waterweg wordt doorkruist en dat jaarlijks meer dan 66 miljoen ton goederen via deze weg wordt getransporteerd. De binnenvaart vertegenwoordigt ongeveer 1.100 schepen en zorgt rechtstreeks voor zo’n 6.000 jobs, naast zo’n 120.000 gerelateerde arbeidsplaatsen. De waterwegen hebben dus een groot economisch belang, dat echter nog onvoldoende erkend wordt.”

Bouwkroniek: Waarom wordt die economische rol volgens u nog onvoldoende erkend?

Filip Boelaert: “Omdat we bijna uitsluitend als infrastructuurbeheerder worden beschouwd. Natuurlijk is het onze taak om bruggen, sluizen en vaarwegen te beheren, maar De Vlaamse Waterweg kan veel meer voor Vlaanderen betekenen. Ik was onlangs bij een ondernemer die langs het water is gevestigd en een groot deel van zijn logistiek via de binnenvaart organiseert. Op het einde van het gesprek zei hij: ‘zonder de waterweg kan ik niet functioneren.’ Dat toont aan hoe essentieel onze infrastructuur voor sommige bedrijven is. Precies dat verhaal wil ik tijdens mijn mandaat sterker naar voren brengen, zowel naar ondernemingen als naar overheden en onze maatschappij als geheel. De waterwegen zijn veel meer dan een infrastructuurnetwerk dat moet worden onderhouden. Ze bieden ook een belangrijke logistieke troef met heel wat economische en ecologische toegevoegde waarde, en dit in belangrijke mate voor de bouwsector.”

Bouwkroniek: Waarom precies voor de bouwsector?

Filip Boelaert: “Transport via het water is ideaal voor zware en/of grote materialen en producten. Dat hebben al veel bouwactoren beseft, want vandaag wordt al heel wat zand, grind en andere bulkproducten op deze manier vervoerd. Zelfs tot de laatste kilometers, want het is een populaire aanvoerlijn voor projecten in de steden geworden. Bouwmaterialen en delfstoffen vertegenwoordigen vandaag al zo’n 39% van alle transport over de Vlaamse waterwegen. Maar het potentieel is veel groter: ook afgewerkte producten kunnen perfect over het water naar hun bestemming worden gebracht. Meer nog, we kunnen inspelen op de toenemende industrialisering in de bouwsector, wat leidt tot meer geprefabriceerde elementen en zelfs volledige woningen die van de fabriek naar de werf moeten worden getransporteerd. Zelfs erg grote constructies kunnen via het water op hun bestemming geraken, zoals onderdelen van bruggen. Er zijn nog veel meer mogelijkheden. Om het potentieel te benutten, moeten we creatief durven nadenken, ook met de sector en de overheden. En dat is een van de belangrijkste pijlers van onze nieuwe strategie.”

Bouwkroniek: Wat houdt bouwbedrijven vandaag tegen om vaker voor de waterweg te kiezen?

Filip Boelaert: “De geopolitieke context van het laatste decennium stuwt de prijzen van bouwmaterialen sterk de hoogte in. Bedrijven moeten elke euro optimaal benutten om te kunnen overleven. Als transport over de weg goedkoper is, ligt de keuze voor de hand. En de prijzen die de wegtransporteurs hanteren, zijn vandaag nog steeds vrij laag. De binnenvaart kan door de grotere volumes soms goedkoper uitvallen, maar dan moet de hele logistieke keten goed zijn georganiseerd. We zien wel dat steeds meer transporteurs multimodaal vervoer beginnen aan te bieden, wat een flinke stap in de juiste richting is. Een andere troef die we kunnen uitspelen, is een betere betrouwbaarheid, want de congestie op onze wegen neemt toe. Om bedrijven te overtuigen om voor het water te kiezen, moeten we echter betrouwbaarder zijn dan het wegtransport. Wat betekent: ervoor zorgen dat een lading effectief op het voorspelde tijdstip aankomt. Dat is vandaag nog niet vanzelfsprekend, want heel wat schepen lopen onderweg vertragingen op. We kunnen dat probleem maar gedeeltelijk oplossen door sterker in te zetten op preventief onderhoud, een snelle interventie bij problemen en de gecoördineerde bediening van sluizen vanuit onze afstandsbedieningscentrales, maar op sommige momenten is er niks aan te doen omdat de infrastructuur gewoonweg te druk bezet is. Daarnaast zullen we ook in meer laad- en loskaden moeten investeren. Die zijn cruciaal om de modal shift te realiseren.”

Bouwkroniek: Is de infrastructuur aan land minstens zo belangrijk als de vaarweg zelf?

Filip Boelaert: “Absoluut. Als goederen via het water aankomen, moeten ze ook efficiënt verder kunnen worden vervoerd. Een kaai moet dus goed ontsloten zijn via het wegennet en eventueel het spoor. Daar wordt al jaren in geïnvesteerd, maar er is zeker nog ruimte voor verbetering. Ook de beschikbare ruimte langs het water is een aandachtspunt. Als we meer goederenstromen via de waterweg willen organiseren, moeten er voldoende locaties zijn waar bedrijven zich watergebonden kunnen ontwikkelen. Daarom zijn we met partners aan het zoeken naar terreinen langs het water waar nieuwe industrieparken kunnen worden ontwikkeld. Dat is echter een gevoelige materie omdat burgers niet altijd graag economische activiteit in deze omgevingen zien. Daarom moeten we ook bestaande bedrijventerreinen onder de loep nemen en onderzoeken hoe deze met een waterweg kunnen worden verbonden. Ten slotte willen we onze eigen gronden kritisch onder de loep nemen en op intelligente wijze aan bedrijven in concessie geven. Hierbij focussen we ons vooral op bepaalde goederenstromen, zoals energie, afval en bouwmaterialen.” 

Bouwmaterialen en delfstoffen vertegenwoordigen vandaag al zo’n 39% van alle transport over de Vlaamse waterwegen.

Bouwkroniek: Stel dat het transport via de waterwegen opeens spectaculair toeneemt. Zijn er dan wel voldoende schippers?

Filip Boelaert: “Het aantal binnenvaarders is de voorbije jaren sterk gedaald en we merken dat die trend zich doorzet. Daarom zal er, naast die schippers die belangrijk blijven, een toenemende rol voor technologie zijn weggelegd. Vandaag worden al bepaalde schepen vanop afstand bestuurd. Hierbij kan één kapitein vanuit een centrale omgeving verschillende schepen na elkaar bedienen. In dit geval is er nog maar één persoon per schip nodig om bepaalde handelingen uit te voeren en te interveniëren bij incidenten. Op dit vlak manifesteert Vlaanderen zich trouwens als een koploper: in Antwerpen is er een visionair bedrijf dat op deze manier al in meerdere landen opereert. Ik geloof dat we op termijn ook volledig autonome schepen op onze Vlaamse waterwegen zullen zien varen. Technisch is dat mogelijk, maar er moeten nog een aantal barrières op wetgevend vlak worden weggewerkt. De klassieke binnenvaart zal echter niet meteen verdwijnen, omdat de technologie nog niet voor elk type schip, elke vaarweg en elke verkeerssituatie voldoende matuur is en menselijke expertise onmisbaar blijft.”

Bouwkroniek: U ziet de bouwsector niet alleen als een belangrijke klant, maar ook als een onmisbare leverancier omdat er in de komende jaren heel wat werken moeten worden uitgevoerd. Hoe groot is de uitdaging?

Filip Boelaert: “De uitdaging is bijzonder groot. Onze eerste, tweede én derde prioriteit is onderhoud. We moeten de vaarwegen op diepte houden, oevers en kaaimuren in goede staat houden en onze sluizen, bruggen en stuwen blijven onderhouden. Een groot deel van de infrastructuur is sterk verouderd. Daarbij moeten we telkens de afweging maken wat de beste aanpak is: vernieuwen, monitoren, renoveren of volledig vervangen. Het is een moeilijke evenwichtsoefening wegens de precaire begrotingssituatie in ons land. Via een assetmanagementbenadering kijken we welke infrastructuur er het slechtst aan toe is en waar de risico’s het grootst zijn. Op basis daarvan moeten we prioriteiten stellen.”

Bouwkroniek: Toch zijn er heel wat werken gepland? En zijn de waterwegen dus een belangrijke markt voor aannemers?

Filip Boelaert: “Zeker, want er is in Vlaanderen heel wat expertise op het vlak van waterbouw. Ik durf zelfs te stellen dat we gerust naast onze noorderburen mogen staan. Daarom wordt het grootste deel van de werken door Vlaamse aannemingsbedrijven uitgevoerd. En dat zijn niet alleen de grote jongens, want er komt ook heel wat specialisatie bij te kijken. Het gaat immers over veel meer dan klassieke burgerlijke bouwkunde. Een beweegbare brug is bijvoorbeeld een combinatie van staal en beton, maar ook van mechanische, elektrische en digitale systemen. Hetzelfde geldt voor sluizen. Dat creëert kansen voor verschillende types bedrijven. Kleinere ondernemingen kunnen bijvoorbeeld actief zijn bij oeverversterkingen. Voor grotere en complexere projecten zijn dan weer verschillende gespecialiseerde disciplines nodig, waarbij meerdere bedrijven de krachten bundelen.”

Onze eerste, tweede én derde prioriteit is onderhoud.

Bouwkroniek: Staan er ook nieuwe infrastructuurprojecten op stapel?

Filip Boelaert: “In het Geïntegreerd Investeringsprogramma Mobiliteit en Openbare Werken wordt voor het waterwegennet de nadruk gelegd op de opwaardering van de Seine-Scheldeverbinding en het optimaliseren van het economisch gebruik van de bestaande waterwegen in de logistieke keten. De Leie-as wordt uitgebouwd tot een Europese hoofdvaaras en er wordt eveneens nieuwe overslaginfrastructuur uitgebouwd, zoals River Terminal Wielsbeke, Noorderwal en eiland D’Hooie. Daarnaast wordt het kanaal Roeselare-Leie aangepakt met een verdere renovatie van de oevers, de bouw van een tweede sluis in Ooigem en de opwaardering van de Kop van de Vaart in Roeselare. Verder zijn de afwerking van de brugverhogingsprojecten en instandhoudingsprojecten aan het Albertkanaal voorzien, en starten we met de voorbereidende studies voor de opwaardering van het Kanaal Brussel-Charleroi. De Vlaamse overheid werkt bovendien stelselmatig aan maatregelen tegen wateroverlast en droogte. Onze slogan is letterlijk: ‘meer business, minder waterstress’. In dit kader zijn er tal van initiatieven gepland: de verdere uitvoering van het Sigmaplan om voldoende veiligheid tegen overstromingen in het Schelde-estuarium te bereiken en het strategische plan Ruimte voor Water Dendervallei, met onder meer de vernieuwing van zes geautomatiseerde stuwen. Het IJzerbekken, het ‘Middengebied’ rondom Gent, het Maasbekken en de kust zijn andere voorbeelden. En er worden grote pompstations voorzien in Wijnegem op het Albertkanaal en op de sluizen van de Bovenschelde.” 

Bouwkroniek: Hoe verandert de klimaatverandering de manier waarop jullie infrastructuur beheren en bouwen?

Filip Boelaert: “Naast meer aandacht voor het indijken van wateroverlast, zullen we ook steeds meer rekening moeten houden met langdurige droogte. Dat is deze zomer duidelijk gebleken. Dat kan ook technische gevolgen hebben: bij extreme temperaturen kunnen bruggen door uitzetting moeilijker bedienbaar worden, wat een actieve koeling vereist. Het probleem zit vooral in de dalende waterpeilen: we moeten proactief nadenken over hoe we de beschikbare capaciteit in dergelijke gevallen kunnen behouden.” 

Bouwkroniek: Worden in uw sector vaak nieuwe materialen en technieken toegepast?

Filip Boelaert: “Er is de voorbije twintig jaar enorm veel veranderd, zowel in onze sector als in de bouw. Vooral de rol van digitalisering is bij ons spectaculair toegenomen: bruggen en sluizen worden steeds meer op afstand aangestuurd en gemonitord. Ook zijn materialen en processen sterk geoptimaliseerd: vandaag gaat er veel meer aandacht naar duurzaamheid en levensduur. We zijn wel voorzichtig met de toepassing van innovaties: onze infrastructuur moet immers tientallen jaren meegaan. Daarom moeten we voldoende zekerheid hebben over de prestaties van nieuwe oplossingen. Toch betekent dit niet dat we een afwachtende houding aannemen. Als een nieuwe techniek voordelen biedt op het vlak van onderhoud, duurzaamheid of levensduur, willen we die zeker bekijken. Ook in de manier waarop we projecten en contracten organiseren, kunnen we leren, in de eerste plaats van de enorme proeftuin die Oosterweel is.” 

Bouwkroniek: Wat gebeurt er als we onvoldoende in het netwerk investeren?

Filip Boelaert: “De onderhoudsachterstand van de Vlaamse mobiliteitsinfrastructuur bedraagt momenteel 15,43 miljard euro, waarvan 5,05 miljard bij de waterwegen. Het is logisch dat dit niet op korte termijn kan worden weggewerkt. Niettemin zijn tal van ingrepen wel noodzakelijk om de betrouwbaarheid – en dus ook de capaciteit – van de waterwegen te verhogen. Een sluis die uitvalt, een brug die niet meer functioneert of een vaarweg die onvoldoende diepgang heeft, kan gevolgen hebben voor de hele logistieke keten. Willen we dat ondernemingen meer gebruikmaken van de waterwegen, dan moeten we ze dus zekerheid bieden. Je kan een bedrijf moeilijk overtuigen om zijn logistieke keten aan te passen als het vervolgens niet zeker is dat de infrastructuur beschikbaar is.”

Bouwkroniek: Als u tien jaar vooruitkijkt, waar zou u dan willen staan?

Filip Boelaert: “Ik zou het fantastisch vinden als we tegen 2035 veel bekender zijn bij het brede publiek, bij bedrijven en bij overheden. Niet alleen als infrastructuurbeheerder, maar als een economische partner met veel toegevoegde waarde. Daarnaast wil ik de trafiek zien toenemen. Er is volgens mij nog ruimte voor een significante groei. Van congestie op de waterwegen is voorlopig nog geen sprake.”

Bouwkroniek: Wat is uw boodschap aan de bouwsector?

Filip Boelaert: “Dat we de bouwsector nodig hebben. Als we meer business willen realiseren en de waterwegen sterker willen inzetten voor logistiek transport, kunnen we dat alleen in partnership doen. We willen samen naar oplossingen zoeken. Waar zijn kaaimuren nodig? Welke ruimte kan watergebonden worden ontwikkeld? Hoe kunnen bouwstromen efficiënter worden georganiseerd? Welke technologie kan daarbij helpen? We kunnen die puzzel niet alleen leggen: we hebben de sector nodig om mee oplossingen te bedenken.”

Bouwkroniek: En aan de beleidsmakers?

Filip Boelaert: “Kijk naar de waterwegen als een economische én maatschappelijke infrastructuur. Onderhoud en investeringen zijn noodzakelijk om de betrouwbaarheid te garanderen, maar tegelijk moeten we de kansen die het netwerk biedt, beter benutten. Ons netwerk is veel meer dan een kanaal met een sluis en een brug. Het is een economische corridor, een logistieke troef en een instrument om Vlaanderen weerbaarder te maken tegen droogte en overstromingen. Het komt erop aan om die functies beter met elkaar te verbinden.”